- Adwokat Florczyk /
- Zachowek
Adwokat zachowek Rybnik
Adwokat zachowek Rybnik
Adwokat zachowek Rybnik. Dochodzenie zachowku i obrona przed żądaniem zapłaty. Darowizny, testament, wydziedziczenie, wycena i przedawnienie.
Sprawy spadkowe
Dochodzenie zachowku i obrona przed zapłatą
Adwokat zachowek Rybnik – osoba pominięta w testamencie albo przy podziale majątku dokonanym przez spadkodawcę za życia nie zawsze pozostaje bez ochrony. W określonych przypadkach najbliższym członkom rodziny przysługuje roszczenie o zapłatę zachowku lub jego uzupełnienie.
Kancelaria Adwokacka Paweł Florczyk w Rybniku prowadzi sprawy zarówno po stronie osób dochodzących zachowku, jak i osób, które otrzymały wezwanie do zapłaty albo pozew o zachowek.
Pomoc może obejmować ustalenie kręgu osób uprawnionych, obliczenie udziału stanowiącego podstawę zachowku, analizę testamentu i darowizn, ustalenie wartości nieruchomości, przygotowanie wezwania do zapłaty, negocjacje ugodowe oraz reprezentację w postępowaniu sądowym.
W sprawach o zachowek najważniejsze nie jest samo pytanie, jaka część spadku przypadłaby danej osobie. Trzeba również ustalić, jakie darowizny były dokonywane za życia spadkodawcy, co uprawniony już otrzymał, kto odpowiada za zapłatę i czy roszczenie nie jest przedawnione.
Istota roszczenia
Co to jest zachowek?
Zachowek służy ochronie określonych osób najbliższych spadkodawcy przed całkowitym lub nadmiernym pozbawieniem ich korzyści ze spadku. Może mieć znaczenie przykładowo wtedy, gdy rodzic sporządził testament na rzecz tylko jednego dziecka, cały majątek został zapisany osobie spoza rodziny, jeden ze spadkobierców otrzymał wcześniej znaczną darowiznę, nieruchomość została przekazana za życia jednemu z dzieci albo osoba uprawniona wprawdzie dziedziczy, ale otrzymuje mniej niż należny jej zachowek.
Zachowek jest co do zasady roszczeniem o zapłatę określonej sumy pieniężnej. Nie daje automatycznie prawa do części konkretnego mieszkania, domu czy działki należącej wcześniej do spadkodawcy.
Dlatego osoba uprawniona najczęściej domaga się zapłaty konkretnej kwoty, ustalonej na podstawie wartości spadku i podlegających uwzględnieniu przysporzeń.
Komu przysługuje zachowek?
Prawo do zachowku może przysługiwać zstępnym spadkodawcy – przede wszystkim dzieciom, a w odpowiednich przypadkach wnukom i dalszym zstępnym – małżonkowi spadkodawcy oraz rodzicom spadkodawcy, jeżeli dana osoba byłaby powołana do dziedziczenia z ustawy.
Nie każdy członek rodziny ma więc prawo do zachowku. Przykładowo rodzeństwo spadkodawcy, siostrzeniec, bratanek czy partner pozostający w związku nieformalnym nie należą z samego tego tytułu do ustawowego kręgu osób uprawnionych do zachowku.
Rodzice spadkodawcy również nie zawsze będą uprawnieni. Jeżeli w konkretnym układzie rodzinnym nie dziedziczyliby z ustawy, nie powstaje po ich stronie prawo do zachowku.
Wysokość
Ile wynosi zachowek?
Wysokość zachowku zależy od udziału, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Co do zasady zachowek wynosi 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym, albo 2/3 wartości tego udziału, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawnionym zstępnym jest osoba małoletnia.
Nie oznacza to więc, że zachowek zawsze wynosi połowę całego spadku.
Przykład obliczenia zachowku
Spadkodawca pozostawił dwoje pełnoletnich dzieci i nie pozostawił małżonka. Gdyby dziedziczenie następowało na podstawie ustawy, każde z dzieci otrzymałoby 1/2 spadku.
Jeżeli jedno z dzieci zostało pominięte w testamencie i nie otrzymało wcześniej innych korzyści zaliczanych na zachowek, jego zachowek wynosi zasadniczo 1/2 × 1/2 = 1/4 substratu zachowku.
Jeżeli substrat wynosi 600.000 zł, punktem wyjścia będzie zatem roszczenie w wysokości 150.000 zł.
Jak oblicza się zachowek?
W uproszczeniu obliczenie wymaga kilku etapów. Najpierw należy ustalić, kto dziedziczyłby po zmarłym na podstawie ustawy, jaki udział przypadłby osobie uprawnionej, czy stosujemy wskaźnik 1/2 czy 2/3, jaka jest czysta wartość spadku, jakie darowizny i inne przysporzenia należy doliczyć oraz jakie korzyści otrzymała wcześniej sama osoba uprawniona.
Błędem jest więc liczenie zachowku wyłącznie od wartości majątku, który formalnie pozostał po śmierci spadkodawcy. W określonych sytuacjach trzeba uwzględnić również majątek przekazany jeszcze za jego życia.
Przysporzenia za życia
Darowizny a zachowek
Darowizny należą do najważniejszych zagadnień w sprawach o zachowek. Przykładem może być sytuacja, w której rodzic posiadał dom o znacznej wartości, kilka lat przed śmiercią darował go jednemu dziecku, a w chwili śmierci nie pozostawił praktycznie żadnego majątku.
Sam fakt, że nieruchomość nie należała już do spadkodawcy w chwili śmierci, nie oznacza automatycznie, że jej wartość pozostaje bez znaczenia dla zachowku. Przy obliczaniu zachowku do spadku dolicza się bowiem darowizny z uwzględnieniem wyjątków przewidzianych w ustawie.
W praktyce przed obliczeniem roszczenia trzeba ustalić, kto otrzymał darowiznę, kiedy została dokonana, co było jej przedmiotem, czy obdarowany jest spadkobiercą albo osobą uprawnioną do zachowku, jaka jest wartość darowanego składnika oraz jakie inne darowizny były dokonywane.
Darowizna sprzed ponad 10 lat – czy liczy się do zachowku?
To jedno z najczęściej występujących nieporozumień. Nieprawidłowe jest ogólne stwierdzenie: „Darowizny starsze niż 10 lat nigdy nie wliczają się do zachowku”.
Ustawa wyłącza darowizny dokonane przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, jeżeli zostały dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani osobami uprawnionymi do zachowku.
Oznacza to, że znaczenie ma nie tylko data darowizny, lecz również osoba obdarowanego. Dlatego sama data aktu notarialnego nie wystarcza do odpowiedzi, czy darowizna powinna zostać uwzględniona.
Wycena
Jak ustala się wartość darowanej nieruchomości?
Jeżeli przedmiotem darowizny był dom, mieszkanie albo działka, jej wartość nie jest ustalana po prostu według kwoty wpisanej kilkanaście czy kilkadziesiąt lat wcześniej do aktu notarialnego.
Przy obliczaniu zachowku wartość darowizny ustala się według stanu przedmiotu z chwili dokonania darowizny, ale według cen z chwili ustalania zachowku.
Przykładowo dom darowany w 2005 r. mógł wtedy mieć znacznie niższą wartość rynkową niż obecnie. Z drugiej strony, jeżeli po otrzymaniu darowizny obdarowany własnym kosztem rozbudował lub istotnie ulepszył nieruchomość, trzeba prawidłowo oddzielić stan istniejący w chwili darowizny od późniejszych zmian. Jeżeli strony nie są zgodne co do wartości, w postępowaniu sądowym może być konieczna opinia biegłego rzeczoznawcy majątkowego.
Czy można żądać zachowku od osoby obdarowanej?
Tak – w przewidzianych ustawą sytuacjach. Podstawowym dłużnikiem z tytułu zachowku jest spadkobierca. Jeżeli jednak uprawniony nie może uzyskać należnego zachowku od spadkobiercy, odpowiedzialność może przechodzić również na inne osoby, w tym w odpowiedniej kolejności na osobę, na rzecz której dokonano zapisu windykacyjnego, oraz osobę, która otrzymała podlegającą doliczeniu darowiznę.
Dlatego „pusty spadek” nie musi automatycznie oznaczać braku możliwości dochodzenia zachowku, jeżeli istotny majątek został wcześniej przekazany w drodze darowizn.
Kolejność odpowiedzialności
Kilka darowizn dla różnych osób – od kogo żąda się zapłaty?
Jeżeli spadkodawca dokonał kilku darowizn na rzecz różnych osób, znaczenie ma również kolejność ich dokonania. W określonych przez prawo przypadkach osoba obdarowana wcześniej ponosi odpowiedzialność dopiero wtedy, gdy uprawniony nie może uzyskać odpowiedniego uzupełnienia zachowku od osoby obdarowanej później.
Dlatego przy kilku aktach darowizny trzeba sporządzić dokładną chronologię rozporządzeń majątkowych spadkodawcy. Nie zawsze właściwe będzie skierowanie żądania od razu przeciwko każdej osobie, która kiedykolwiek otrzymała od zmarłego majątek.
Darowizna a umowa dożywocia
Darowizna i umowa dożywocia to różne umowy. Darowizna ma charakter nieodpłatny. Przy umowie dożywocia nabywca nieruchomości zobowiązuje się natomiast w zamian za przeniesienie własności zapewnić zbywcy określone świadczenia związane z dożywotnim utrzymaniem.
Dlatego prawidłowo zawarta umowa dożywocia co do zasady nie jest traktowana tak samo jak darowizna przy obliczaniu zachowku. Nie oznacza to jednak, że wystarczy spojrzeć wyłącznie na nazwę aktu notarialnego. W spornej sprawie trzeba przeanalizować treść zawartej umowy, rzeczywisty charakter świadczeń, zakres obowiązków stron oraz ewentualne inne czynności prawne zawarte w tym samym akcie.
Rozrządzenia na wypadek śmierci
Testament a zachowek
Sporządzenie testamentu umożliwia spadkodawcy wskazanie osób, które mają po nim dziedziczyć. Nie oznacza jednak automatycznie, że pominięte dziecko, małżonek albo inna osoba uprawniona traci prawo do zachowku.
Przykładowo: „Cały majątek zapisuję mojej córce Annie” nie jest tym samym co prawidłowe wydziedziczenie pozostałych osób uprawnionych. Jeżeli syn został jedynie pominięty w testamencie, może nadal posiadać roszczenie o zachowek.
Wydziedziczenie a zachowek
Wydziedziczenie oznacza pozbawienie osoby uprawnionej prawa do zachowku i może nastąpić tylko w przypadkach przewidzianych w ustawie. Spadkodawca może wydziedziczyć uprawnionego, jeżeli ten między innymi wbrew jego woli uporczywie postępuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuścił się względem spadkodawcy lub jednej z jego najbliższych osób określonego umyślnego przestępstwa albo rażącej obrazy czci, albo uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu. Samo użycie zdania „wydziedziczam syna” nie kończy jednak automatycznie każdego przyszłego sporu. W procesie może powstać problem, czy wskazana przyczyna rzeczywiście istniała, odpowiada jednej z ustawowych przesłanek, miała charakter uporczywy oraz czy nie doszło do przebaczenia.
Skutki dla rodziny
Czy dzieci wydziedziczonego mogą żądać zachowku?
Tak – w odpowiedniej sytuacji jest to możliwe. Kodeks cywilny przewiduje, że zstępni wydziedziczonego zstępnego zachowują własne prawo do zachowku, nawet jeżeli osoba wydziedziczona przeżyła spadkodawcę.
W praktyce może więc dojść do sytuacji, w której spadkodawca skutecznie wydziedziczył swojego syna, ale roszczenie powstaje po stronie jego dzieci – czyli wnuków spadkodawcy. To jeden z powodów, dla których analizując skutki testamentu, trzeba ustalić pełną strukturę rodziny.
Zrzeczenie się zachowku
Nie każda osoba należąca pierwotnie do kręgu uprawnionych musi ostatecznie posiadać roszczenie. Prawo pozwala zawrzeć między przyszłym spadkodawcą a spadkobiercą ustawowym umowę o zrzeczenie się dziedziczenia. Obecnie możliwe jest również ograniczenie takiej umowy wyłącznie do zrzeczenia się prawa do zachowku w całości albo części.
Umowa taka wymaga aktu notarialnego. Jeżeli więc w rodzinie wcześniej zawierano umowy spadkowe, ich treść powinna zostać sprawdzona przed obliczeniem roszczenia.
Terminy
Przedawnienie zachowku – ile jest czasu?
Roszczenia o zachowek podlegają przedawnieniu. W przypadku roszczenia uprawnionego związanego z dziedziczeniem testamentowym termin wynosi 5 lat od ogłoszenia testamentu.
Roszczenie przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego przedawnia się natomiast z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli zasadniczo od śmierci spadkodawcy.
Nie warto odkładać analizy roszczenia do ostatnich miesięcy, ponieważ prawidłowe ustalenie osób zobowiązanych, darowizn i wartości majątku może wymagać czasu.
Otrzymałem wezwanie do zapłaty zachowku – co zrobić?
Otrzymanie wezwania nie oznacza jeszcze, że wskazana w nim kwota jest prawidłowa. Przed zapłatą warto sprawdzić, czy osoba żądająca pieniędzy rzeczywiście jest uprawniona, jaki byłby jej udział w dziedziczeniu ustawowym, czy zachowek wynosi 1/2 czy 2/3 udziału, jak prawidłowo obliczono wartość spadku, czy wskazane darowizny podlegają doliczeniu, czy osoba uprawniona sama otrzymała wcześniej darowizny, czy istnieje skuteczne wydziedziczenie, czy zawierano umowę o zrzeczenie się dziedziczenia lub zachowku, czy roszczenie nie jest przedawnione oraz czy wezwanie zostało skierowane do właściwej osoby.
Wysokość zachowku wskazana przez drugą stronę jest jej stanowiskiem, a nie automatycznie kwotą należną.
Sposób zapłaty
Czy zachowek można rozłożyć na raty?
Tak. Obecne przepisy wprost przewidują, że osoba zobowiązana do zapłaty zachowku może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach również obniżenia zachowku.
Przy ocenie sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową zarówno osoby uprawnionej, jak i zobowiązanej. Co do zasady okres spłaty rat nie powinien przekraczać 5 lat, natomiast w przypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie ustawodawca przewidział możliwość wydłużenia tego okresu – maksymalnie do 10 lat.
Może mieć to szczególne znaczenie, gdy głównym majątkiem zobowiązanego jest odziedziczony lub otrzymany wcześniej dom albo mieszkanie, a zapłata całego zachowku jednorazowo wymagałaby jego natychmiastowej sprzedaży.
Czy sąd może obniżyć zachowek?
Tak, ale ustawa traktuje obniżenie jako rozwiązanie wyjątkowe. Sąd może je zastosować przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej obu stron. Nie można zatem zakładać, że sam brak gotówki po stronie spadkobiercy oznacza podstawę do zmniejszenia należnego zachowku.
W przypadku ustania okoliczności, które uzasadniały obniżenie zachowku, przepisy przewidują także możliwość żądania zwrotu odpowiedniej części obniżonego świadczenia w ustawowym terminie.
Czy można zawrzeć ugodę w sprawie o zachowek?
Tak. Spory o zachowek bardzo często nadają się do negocjacji. Strony mogą uzgodnić między innymi wysokość należnego zachowku, sposób wyceny nieruchomości, jednorazową zapłatę niższej uzgodnionej kwoty, spłatę w ratach, odroczenie części płatności, termin zapłaty oraz sposób zabezpieczenia wykonania ugody.
Ugoda może pozwolić uniknąć kosztów opinii biegłych i wieloletniego procesu. Z drugiej strony nie da się racjonalnie ocenić propozycji ugodowej bez wcześniejszego ustalenia, ile zachowek potencjalnie wynosi.
Przygotowanie sprawy
Jakie dokumenty przygotować w sprawie o zachowek?
Na pierwszą konsultację warto przygotować – jeżeli są dostępne – testament, akt zgonu spadkodawcy, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, akt poświadczenia dziedziczenia, akty darowizn, umowy dożywocia, numery ksiąg wieczystych, dokumenty dotyczące nieruchomości, informacje o rachunkach bankowych, dokumenty dotyczące długów spadkowych, wcześniejszą korespondencję, wezwanie do zapłaty, otrzymany pozew oraz dokumenty dotyczące przysporzeń otrzymanych wcześniej przez osobę uprawnioną. Jeżeli nie posiadasz wszystkich dokumentów, nie zawsze uniemożliwia to rozpoczęcie analizy. W pierwszej kolejności można ustalić jakich informacji brakuje i w jaki sposób próbować je uzyskać.
Jak może pomóc adwokat w sprawie o zachowek?
Sprawę o zachowek warto analizować z obu stron bilansu – nie tylko „ile wart jest spadek?”, ale również „co należy doliczyć, co odliczyć, co otrzymał już uprawniony i kto rzeczywiście odpowiada za zapłatę?”.
Po stronie uprawnionego
Ustalenie prawa do zachowku, obliczenie wstępnej wysokości roszczenia, analiza darowizn, ustalenie osób zobowiązanych, wezwanie do zapłaty, negocjacje, pozew, dowody, udział w wycenie przez biegłego oraz reprezentacja przed sądem.
Po stronie zobowiązanego
Analiza zasadności roszczenia i wyliczenia, ocena darowizn, przedawnienia i wydziedziczenia, wykazanie świadczeń otrzymanych wcześniej przez uprawnionego, negocjacje, raty, odroczenie, wyjątkowo obniżenie zachowku oraz odpowiedź na pozew.
Możesz skontaktować się z kancelarią, jeżeli:
- zostałeś pominięty w testamencie, rodzic przekazał wcześniej większość majątku innemu dziecku albo chcesz ustalić wartość należnego zachowku,
- otrzymałeś wezwanie do zapłaty albo pozew o zachowek, sporna jest wartość domu lub mieszkania, spadek formalnie jest niewielki, ale wcześniej dokonano dużych darowizn,
- w testamencie znajduje się zapis o wydziedziczeniu, nie wiesz, czy roszczenie jest już przedawnione, albo chcesz negocjować ugodę albo spłatę w ratach.
Kontakt
Adwokat zachowek Rybnik – kontakt z kancelarią
Kancelaria Adwokacka Paweł Florczyk w Rybniku prowadzi sprawy o zachowek zarówno po stronie osób dochodzących zapłaty, jak i spadkobierców lub obdarowanych broniących się przed zgłoszonym roszczeniem. Pierwszym etapem jest ustalenie kręgu spadkobierców i osób uprawnionych, treści testamentu, historii darowizn oraz wartości majątku. Dopiero wtedy można wiarygodnie określić wysokość roszczenia i dalszy sposób działania.
FAQ
Najczęściej zadawane pytania o zachowek
Czy dziecko pominięte w testamencie ma prawo do zachowku?
Co do zasady może mieć takie prawo. Samo pominięcie dziecka w testamencie nie jest równoznaczne z jego skutecznym wydziedziczeniem.
Ile wynosi zachowek po rodzicu?
Najczęściej wynosi połowę wartości udziału, jaki dziecko otrzymałoby przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony zstępny jest małoletni albo uprawniony jest trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie tego udziału.
Czy zachowek zawsze wynosi połowę spadku?
Nie. Zachowek wynosi połowę albo dwie trzecie udziału ustawowego konkretnej osoby, a nie automatycznie połowę całego majątku.
Czy darowizna sprzed 20 lat może być uwzględniona?
Może. Dziesięcioletniej reguły nie można stosować bez ustalenia, kto był obdarowany. Darowizny starsze niż 10 lat są ustawowo wyłączane w określonych sytuacjach dotyczących osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.
Czy można żądać zachowku, gdy po zmarłym nic nie zostało?
W określonych sytuacjach tak. Jeżeli majątek został wcześniej rozdysponowany w darowiznach podlegających uwzględnieniu, możliwe może być dochodzenie uzupełnienia zachowku również od obdarowanego, na zasadach i w kolejności przewidzianych w ustawie.
Czy umowa dożywocia wlicza się do zachowku?
Co do zasady prawidłowa umowa dożywocia ma charakter odpłatny i nie jest traktowana tak jak darowizna. W konkretnej sprawie należy jednak przeanalizować treść i rzeczywisty charakter zawartej umowy.
Czy rodzeństwu należy się zachowek?
Rodzeństwo nie znajduje się w ustawowym katalogu osób uprawnionych do zachowku. Sam fakt bycia bratem lub siostrą spadkodawcy nie daje zatem prawa do zachowku.
Po ilu latach przedawnia się zachowek?
Ustawa przewiduje zasadniczo pięcioletnie terminy. W przypadku roszczenia związanego z testamentem jest to 5 lat od jego ogłoszenia, a w przypadku odpowiedzialności z tytułu darowizny lub zapisu windykacyjnego – 5 lat od otwarcia spadku. Dokładny termin warto ustalić na podstawie konkretnej sytuacji.
Czy zachowek można rozłożyć na raty?
Tak. Osoba zobowiązana może żądać rozłożenia roszczenia na raty albo odroczenia jego płatności. Co do zasady okres rat nie może przekroczyć 5 lat, a w szczególnych przypadkach może zostać odpowiednio przedłużony, maksymalnie do 10 lat.
Czy można obniżyć zachowek?
Obecne przepisy pozwalają w wyjątkowych przypadkach żądać obniżenia zachowku, z uwzględnieniem sytuacji osobistej i majątkowej obu stron. Nie jest to jednak rozwiązanie automatyczne.
Czy trzeba najpierw wysłać wezwanie do zapłaty?
W praktyce zazwyczaj warto podjąć próbę przedsądowego rozwiązania sprawy. Pozwala ona przedstawić sposób wyliczenia roszczenia, poznać stanowisko drugiej strony i ocenić możliwość ugody przed rozpoczęciem procesu.